Annibynwyr Abergorlech

Hanes Capel Newydd, Abergorlech gan Hefin Jones

Maer Achos Ymneilltuol yn Abergorlech yn un or rhai hynaf yng Nghymru yn l rhai dogfennau dechreuwyd yr achos yn Abergorlech yn 1655, ac fe wyddom o sicrwydd erbyn 1662  bod yr eglwys wedi ei chorffori fel cangen swyddogol o Eglwys Capel Isaac, neu Eglwys y Mynydd-bach fel y cyfeiriwyd at Eglwys Ymneilltuol Capel Isaac y pryd hynny. 

Tebyg mai cyfarfod mewn tai annedd oedd yr Ymneilltuwyr cyntaf hynny gan na chodwyd capel yn Abergorlech tan tua 1740, a hynny yr ochr draw ir Afon Cothi  ym Mlaenddol, Plwyf Llanfynydd.  Hyd yr amser hynny bu Abergorlech a Chapel Isaac mewn cysylltiad agos iawn ai gilydd ac o dan ofal yn un gweinidog.  Medrir rhestri ymhlith y gweinidogion cynnar hynny gewrir ffydd ymneilltuol megis Stephen Hughes, Meidrym, Apostol Sir Gaerfyrddin, David Jones Llandysilio a Samuel Jones Llangynwyd.   Ychydig yn anodd yw cael rhestr gywir or holl weinidogion a fun gwasanaethu yma ar l y tri gwron hyn ond fe wyddom fod yr eglwys wedi bod o dan ofal gweinidogion Pencader, Llanedi, Llanybri a Phant-teg ar wahanol adegau.  Bu nifer o aelodaur eglwys, pobl fel William Davies Cwmgigfran, hefyd yn gwasanaethu yma am flynyddoedd.  Bu farw William Davies yn 1732 or dwymyn.

 Yn l yr wybodaeth sydd ar glawr bu i Eglwys Abergorlech fodloni ar weinidogaeth achlysurol nifer fawr o weinidogion cymdogaethol hefyd, bugeiliaid fel Jonathan Jones o Rydybont a David Morgan o Esgairdawe a Ffaldybrenin.  Tua 1800 (noder bod eglwys newydd wedi ei hadeiladu ym Mlaenddol yn 1781, adeilad mwy ei faint nar capel cyntaf) urddwyd David Davies o Sardis.  Bu yntau yn gwasanaethu tan 1824.  Wedi i David Davies ymadael, rhoddodd yr eglwys alwad i eq \O(w,^)r ieuanc, doniol a gobeithiol yn l yr hanes, o ardal Trelech Benjamin Griffith bun llafurion galed ond bu farw mewn rhyw ddwy flynedd oi ordeinio or ddarfodedigaeth.  Fei claddwyd ym mynwent Hermon roedd y cysylltiad Chapel Isaac wedi dod i ben erbyn hyn ac Abergorlech a Hermon bellach o dan yr un weinidogaeth.

 1828, cant, saith deg a phump o flynyddoedd yn l roedd 16eg Mehefin 1828 yn ddiwrnod mawr yn hanes Eglwys Annibynnol Abergorlech.  Nid yn unig dymar diwrnod yr urddwyd ac ordeiniwyd Thomas James, myfyriwr o Athrofa Caerfyrddin, yn weinidog ond dyma hefyd pryd yr agorwyd Y Capel Newydd, trydydd adeilad Eglwys Annibynnol Abergorlech.   Mae hanes yr oedfaon wedi eu croniclon ofalus, er enghraifft gwyddom mai ar Natur yr Eglwys y pregethwyd gan rhyw Mr M Jones o Drelech, a gofynnwyd yr holiadau arferol ir gynulleidfa gan Mr S Griffith, Horeb.

 Bu Thomas James yn gweinidogaethu yn Abergorlech am ryw chwe blynedd hyd nes ei adael yn 1834.  Rhyfedd o anodd yw deall yn iawn y rheswm am ei adael yn y dogfennau hanesyddol y cyfan a geir yw oherwydd rhyw amgylchiadau.  Ond maen amlwg bod yna rywbeth bach wedi mynd oi le yn yr eglwys ar yr adeg yma oherwydd yng nghofiant y gweinidog nesaf, Evan Jones Brychgoed, a fun gweinidogaethu ar Abergorlech a Chrugybar ar y cyd: Roedd gweddillion arferion y tywyll oesau fel wedi ymgasglu ir dyffryn hwn, ac yn cadw meddiant or lle megis ymladd, codymu, troedior bel, ar cyffelyb bethau.  Yr oedd ysbryd y pethau hyn yn meddiannu y bobl, ac yn ymwthio ir capel newydd.   Ond fe lwyddodd Evan Jones i arwain yr eglwys yn hynod lwyddiannus a chael yr eglwys nl i drefn yn wir yn l un llawysgrif daeth tangnefedd i deyrnasu!  I ddangos maint y llwyddiant, maen debyg bod Evan Jones, yn ystod ei weinidogaeth, wedi derbyn dros gant a hanner o aelodau newydd ir eglwys yn Abergorlech.

 Yn Awst 1872 dechreuodd Mr T G Jones ei weinidogaeth, y tro hwn mewn cysylltiad Gwernogle ac yn 1873 atgyweiriwyd y capel am y gost o 300.  Ail-agorwyd y capel ar y 14eg ar 15ed o Hydref.

 Cynhaliwyd cyfarfodydd urddor Parch E G Rees  ym mis Rhagfyr 1889 y dydd cyntaf yn Carmel, Llansadwrn ar ail ddiwrnod yma yn Abergorlech.   Ac yn l erthygl a ymddangosodd yn Tywysydd y Plant arweiniwyd Mr Rees i faes dymunol dwy eglwys mewn gwlad amaethyddol ar bobl yn garedig.  Maen amlwg bod Abergorlech wedi gwella ers dyddiau Thomas James ar ddechraur ganrif! Roedd gan yr eglwys barch mawr at Mr Rees ac adeg ei briodas cyflwynodd yr eglwys awrlais costus iddo.  Ac maen debyg bod Carmel hefyd wedi cyflwyno anerchiad prydferth iddo, gyda chod o aur!  Yn l un adroddiad, roedd yr aelodau yn cydnabod eu bod yn mwynhau yn fawr ei bregethau gloywon, efengylaidd ac adeiladol a thystio ei fod yn onest, di‑dderbyn‑wyneb a ffyddlon ir gwirionedd.  Roedd hefyd yn ddirwestwr cadarn iawn iawn.  Maen debyg bod yna dros gant a hanner o aelodau yn perthyn ir achos dirwestol yn Abergorlech yr amser hynny.  Hanesyn gwerth chweil yw bod y ddau dafarndy a oedd yn bodoli yn y gymdogaeth yr adeg honno yn perthyn ir Eglwys Annibynnol hyd nes i E G Rees eu gwrthod a symud eu perchnogaeth ir Eglwys Sefydledig!   

 Ac ynar tri gweinidog a fun gwasanaethu ers y 30au.  Y tri enw yn enwau cyfarwydd i lawer yn gyntaf y Parchedig Dan Jones a fu yma am ryw dair blynedd yn ystod y tridegau.  Un o blant ardal Bryn Iwan oedd Dan Jones a thystia llawer am ei ffyddlondeb iw gyflawniadau fel gweinidog ar hyd ei yrfa, ai deyrngarwch rhyfedd iw Undeb ac in henwad.

 Ordeiniwyd y Parch J Penry Edwards yn weinidog ar eglwysi Capel Newydd Abergorlech a Charmel Llansadwrn yn 1935.  Ac yma y bun llafurio tan 1956 pan symudodd i fugeilio preiddiau Pentre Teq \O(y,^) Gwyn a Chefnarthen.  Gwr o ardal Cwm Erfyn oedd Mr Edwards a soniain aml am y cynnig a gafodd pan yn fachgen ifanc ar fferm yn rhad ac am ddim, ar yr amod ei fod yn gadael y syniad o fod yn Weinidog.  Temtasiwn yn swr ond ni ddiffoddwyd y fflam a chofir amdano am ei iaith lan, ysgrythurol, ar ddawn i ddweud yn ddiddorol. 

 Ac ynan olaf y Parchedig Idwal Rhys Evans, gweinidog yr eglwys hon o 1959 tan 1984, ar y cyd y tro yma ag eglwysi Gwernogle a Llidiadnennog.  Gwr, yn l ei gydweinidogion, na fu ei fwynach na chywirach cyfaill yn y weinidogaeth a geq \O(w,^)r addfwyn a enillodd barch a serch ei aelodau ai gydnabod.   Fel y sonia J Towyn Jones yn ei deyrnged i Idwal Evans:  ni chwenychodd fwy ei hunan na meithrin gwladwyr ei Fro yn yr efengyl ai wasanaeth cwbl anhunanol ac eang .. pa beth allasai gydweddun well ai gymeriad diddichell a phur nar colomennod gwyn ehedent fel cylchennau oi gwmpas yn y Mans yn Abergorlech yn ystod ei weinidogaeth glodwiw.  Hunodd yn sydyn yn 1991 yng Nghaer ac ar l gwasanaeth coffa iddo yma yng Nghapel Newydd Abergorlech, claddwyd ei lwch yn y fynwent.

Hefin Jones